Khu phố hôm nay lại cúp điện, chẳng có gì làm. Thế là tôi lấy máy ảnh, phóng xe ra ngoài rẫy ở khu Động Lấp nay thuộc Phan Rí (tỉnh Lâm Đồng) để tìm nhãn rừng hay ma dương chụp chơi. Khi băng qua những cánh đồng cỏ dại để leo lên động cát, tôi liên tục bị làm phiền bởi một loài chim cực kỳ ồn ào. Mỗi khi vô tình xâm phạm lãnh thổ của chúng, tiếng kêu inh ỏi “te te tèo quách” lại vang lên. Tìm hiểu mới biết, đó chính là loài chim Te Vặt.
1. Chim Te Vặt là chim gì?
Chim Te Vặt ở khu Động Lấp được gọi là Te Te Tèo Quách, tên theo tiếng kêu của nó. Một số địa phương khác thì gọi nó là Te Te hay Te Te Quách. Nó có tên tiếng Anh là Red-wattled Lapwing và tên khoa học là Vanellus indicus.
Đây là một loài chim quen thuộc và đầy thú vị tại Việt Nam. Không chỉ gây ấn tượng bởi vẻ ngoài độc đáo, chim Te Vặt còn nổi tiếng với tập tính cảnh giác và khả năng bảo vệ lãnh thổ.
2. Vẻ ngoài độc đáo của chim Te Te Tèo Quách
Dù tiếng kêu đôi khi khá khó chịu, điều khiến tôi thực sự chú ý kỹ đến chim Te Te Tèo Quách là vẻ ngoài đặc biệt của chúng. Thuộc họ Choi Choi cỡ lớn, ước chừng những con chim tôi chụp ở Động Lấp có chiều dài khoảng 32-35 cm, khá lớn so với một loài chim thường xuyên kiếm ăn trên mặt đất.
Bảng màu ấn tượng và dấu hiệu nhận biết
Điểm cuốn hút nhứt ở Te Vặt chính là sự tương phản màu sắc mạnh mẽ trên bộ lông. Khi nó sải bước trên nền đất nâu ở rẫy hay vùng cỏ hoang xanh mướt, phần đầu, cổ và ngực trên màu đen tuyền nổi bật hẳn, đối lập hoàn toàn với đốm trắng dưới mắt và chiếc bụng trắng muốt.
Tôi thích nhứt là cái đốm trắng dưới mắt, tùy con, đôi khi tách biệt hay thường sẽ kéo dài xuống hai bên cổ và nối liền với phần bụng. Quan sát kỹ hơn, tôi nhận ra phần lưng và cánh của chúng mang màu nâu nhạt, và dưới ánh nắng chiều ở khu Động Lấp, đôi khi ánh lên chút tím hoặc xanh lá cây.
Tuy nhiên, với tôi, điểm nhấn độc đáo và dễ nhận biết nhứt của chim Te Vặt lại nằm ở những chi tiết nhỏ hơn. Đó là chiếc mỏ đỏ tươi với chóp mỏ đen nổi bật, và đặc biệt là yếm thịt màu đỏ tươi lấp ló ngay trước mỗi mắt. Đôi chân dài màu vàng đặc trưng của chúng cũng là một dấu hiệu nhận biết khó lẫn khi chúng lướt đi trên mặt đất.
Nhận dạng khi bay và tổng quan màu sắc
Khi Te Vặt bay, nếu nhìn từ dưới lên, bạn sẽ dễ dàng nhận ra chúng bởi sải cánh dài và rộng màu trắng muốt, nổi bật với viền đen của lông cánh sơ cấp. Chính sự tương phản mạnh mẽ giữa hai màu đen trắng này đã tạo nên một dấu hiệu đặc trưng không thể nhầm lẫn. Nhờ đó, dù chúng có bay nhanh đến mấy, tôi vẫn có thể dễ dàng nhận ra Te Te Tèo Quách từ xa trên bầu trời rộng lớn.
Tính ra, chim Te Te Tèo Quách có tổng cộng hết thảy 5 màu sắc chính trên cơ thể: nâu, đen, trắng, vàng và đỏ. Và điều thú vị là chim trống và chim mái nhìn khá giống nhau, dù đôi khi tôi có cảm giác chim trống trông có vẻ to con hơn một chút.
3. Môi trường sống và tập tính của chim Te Vặt
a. Phạm vi phân bố và môi trường sống
Chim Te Te Tèo Quách hay Te Vặt, theo Sách Đỏ IUCN, có một phạm vi phân bố rộng lớn đáng kinh ngạc, trải dài từ Tây Á (như Iraq, tây nam Iran), qua Nam Á (Ấn Độ, Pakistan, Sri Lanka, Afghanistan, Nepal), và kéo dài tới Đông Nam Á, bao gồm Myanmar, Thái Lan, Malaysia và Việt Nam. Tại nước ta, đây là loài định cư và khá phổ biến, bạn có thể tìm thấy chúng từ Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa) xuống tận Nam Bộ.
Te Te Tèo Quách đặc biệt yêu thích những khu vực trống trải, thường gần các nguồn nước ngọt hoặc lợ như đầm lầy, sông, hồ và ao. Điều này hoàn toàn trùng khớp với trải nghiệm của tôi khi chụp ảnh chúng ở khu Động Lấp, nơi có đến ba ao nước của người dân bị bỏ hoang, một môi trường hoàn hảo để chúng có thể kiếm ăn và sinh sản.
Không chỉ vậy, bạn còn có thể dễ dàng bắt gặp chúng ở các cánh đồng lúa, ruộng đã cày, đồng cỏ ướt, bãi bùn và vùng đất hoang hóa, hoặc thậm chí là trong các khu vườn lớn và công viên ở đô thị.
b. Những tập tính thú vị của chim Te Vặt tại Khu Động Lấp ở Phan Rí
Dù được xếp vào loài chim nước, Te Te Tèo Quách lại có những tập tính khá độc đáo và thú vị. Điều đặc biệt là chúng chủ yếu sinh sống, kiếm ăn và làm tổ trên cạn chứ không hề đậu trên cành cây, khiến việc quan sát chúng dễ dàng hơn rất nhiều loài chim khác.
Tập tính kiếm ăn và hành vi xã hội
Te Vặt là loài chim nhanh nhẹn, chủ yếu hoạt động vào ban ngày. Tuy nhiên, cũng có lúc tôi thấy chúng kiếm ăn vào những đêm trăng. Chúng di chuyển từng đoạn ngắn trên mặt đất, rồi bất chợt cúi mổ thức ăn hoặc dùng chân để bươi tìm con mồi. Chế độ ăn của chúng khá đa dạng, chủ yếu là côn trùng nhỏ, ốc sên, giun đất, cóc con và đôi khi cả một số loại hạt.
Tại khu vực Động Lấp, tôi thường thấy Te Te Tèo Quách hoạt động theo cặp hoặc nhóm nhỏ, hiếm khi ở xa các ao nước. Cảm giác rất thú vị khi quan sát và chứng kiến những khoảnh khắc chúng tương tác với nhau, cùng nhau di chuyển, kiếm ăn và cảnh giác.
Vào mùa không sinh sản, người dân ở đây thường bắt gặp những đàn lớn hơn tập trung lại, tạo nên một cảnh tượng khá ấn tượng trên vùng đất trống bỏ hoang gần động.
Cảnh giác cao độ và tiếng kêu đặc trưng
Đây có lẽ là một trong những tập tính nổi bật và gây ấn tượng nhứt với tôi về loài chim Te Te Quách. Chúng cực kỳ cảnh giác, không phân biệt ngày hay đêm, và thường là loài đầu tiên phát hiện ra bất kỳ sự xâm nhập nào của kẻ lạ.
Te vặt là một trong những loài chim ồn ào nhứt mà tôi biết. Chúng phát ra tiếng kêu báo động đặc trưng và rất lớn, nghe như “te te tèo quách”.
Người dân địa phương ở đây kể rằng, nhiều lúc đang chăm chú làm cỏ thì chợt nghe đám chim Te Vặt này kêu um sùm, giựt mình mới biết là có người đang đi đến. Khi có bất kỳ sự xuất hiện lạ nào là đám chim này lại la làng lên “te te tèo quách” vang khắp nơi, tạo nên một bộ đàm cảnh báo hiệu quả cho cả vùng. Chính tiếng kêu này, dù đôi khi chói tai, lại là dấu hiệu nhận biết không thể nhầm lẫn của chúng ở khu rẫy này.
Một điều thú vị khác ở khu rẫy Động Lấp này mà tôi muốn chia sẻ là ở đây có một chú có tên là Tèo Quách. Chắc hẳn, chú được người lớn đặt theo tên và tiếng kêu của loài chim này.
Bảo vệ lãnh thổ, chim non và tính nhút nhát
Sự cảnh giác của chim Te Vặt gắn liền với bản năng bảo vệ mạnh mẽ. Chỉ cần có người xuất hiện, chúng sẽ ngay lập tức bay lòng vòng trên đầu và phát ra tiếng kêu liên tục, như thể đang dẫn dụ người đi xa khỏi tổ hay chim non. Khi tôi vô tình đến quá gần khu vực có tổ, những con chim trưởng thành sẽ bay lượn xung quanh, đôi khi lao xuống và kêu la ầm ĩ để xua đuổi.
Mặc dù rất ồn ào khi cảnh báo, nhưng Te Te Tèo Quách lại cực kỳ nhút nhát và khó tiếp cận. Điều này thực sự là một thử thách nếu bạn muốn chụp được những bức ảnh rõ nét. Tôi thường phải tìm cách ngụy trang hoặc tận dụng những bụi cây rậm rạp để chúng không phát hiện ra sự có mặt của mình. Chính vì tính nhút nhát này mà việc quay hay chụp được một bức ảnh đẹp hay cảnh kiếm ăn của chúng lại càng trở nên đáng giá.
Tập tính sinh sản và khả năng độc đáo của chim non
Mùa sinh sản chính của Te Vặt thường diễn ra từ tháng 3 đến tháng 8 hoặc tháng 9. Riêng ở Việt Nam thì kéo dài từ tháng 2 đến tháng 6. Điều đặc biệt ở loài chim này là chúng không làm tổ cầu kỳ như nhiều loài khác mà chọn cách đẻ và ấp trứng ngay trên mặt đất.
Tổ của chúng chỉ là một chỗ lõm nông, đôi khi được lót sơ sài bằng vài viên sỏi nhỏ hoặc mảnh vụn, và thường nằm rất gần các nguồn nước. Mỗi tổ thường có khoảng 3 đến 4 trứng và có màu sắc tiệp với môi trường xung quanh. Chính nhờ khả năng ngụy trang tài tình này mà việc tìm thấy tổ của Te Te Tèo Quách trở nên vô cùng khó khăn. Nói thật, dù đã đi qua nhiều lần, nếu không được mấy đứa nhóc ngoài rẫy chỉ, chắc chắn tôi cũng chẳng bao giờ để ý thấy. Tiếc là lần được chỉ ổ tôi lại quên mất chụp lại.
Tôi cảm nhận được rằng Te Te Tèo Quách cực kỳ cẩn trọng khi gần tổ. Chúng hiếm khi lại gần nếu cảm thấy có kẻ thù, chỉ khi thật vắng vẻ mới quay về ấp trứng. Cả chim bố và chim mẹ cùng nhau ấp trứng và bảo vệ chim non một cách tận tụy. Tôi tìm hiểu thì được biết rằng chim trống thường đảm nhận việc ấp trứng vào thời điểm nóng nhứt trong ngày, và một tập tính thú vị khác là chúng còn thấm nước vào lông bụng để cung cấp nước và làm mát trứng hay chim con trong thời tiết nắng nóng.
Đáng buồn là tỷ lệ trứng của Te Vặt bị săn mồi khá cao. Thêm vào đó, một số trứng còn dễ bị ung hư do thời tiết khắc nghiệt, đặc biệt là khi nắng nóng kéo dài hoặc mưa quá nhiều.
Một điều thú vị và đáng kinh ngạc là chim non của Te Te Tèo Quách rất khỏe. Ngay khi vừa nở, chúng đã có thể đứng lên và chạy nhảy thoăn thoắt khỏi tổ, tìm đến núp trong các lùm bụi. Bộ lông ngụy trang khéo léo của chim non giúp chúng hòa mình hoàn hảo vào môi trường xung quanh, khiến chúng khó bị phát hiện và an toàn khỏi bất kỳ kẻ săn mồi nào.
Tạm kết
Theo Sách Đỏ IUCN, Te Vặt được xếp vào danh mục Ít Quan Tâm (Least Concern), cho thấy chúng không đối mặt với nguy cơ suy giảm quần thể trên diện rộng. Đây là một tin đáng mừng. Và càng mừng hơn khi Te Te Tèo Quách là loài chim ăn côn trùng có hại cho cây trồng, nhưng lại ít bị săn bắt nhiều ở địa phương. Có lẽ vì chúng là loài chim bình dân, dễ bắt gặp nhưng lại hiếm khi được nuôi làm chim cảnh, khác với các loài phổ biến như chào mào, sáo sậu hay cu gáy.
Với tôi, Te Te Tèo Quách không chỉ là một phần quan trọng của hệ sinh thái ở khu Động Lấp mà còn là một minh chứng sống động cho sự đa dạng và kỳ diệu của thế giới tự nhiên. Tiếng kêu “te te tà quách” đặc trưng, dù đôi khi chói tai, đã trở thành một âm thanh quen thuộc và không thể thiếu mỗi khi tôi ghé thăm khu rẫy của mình ở Động Lấp.
Và có lẽ, Động Lấp ở Phan Rí không chỉ có Te Te Tèo Quách. Nơi đây còn là một kho báu của thiên nhiên, nơi bạn có thể lạc bước giữa những đồi nhãn rừng hay ma dương. Thậm chí, nếu tinh ý và may mắn, bạn còn có thể bắt gặp loài chim Trảu Xanh nhỏ bé đang lướt giữa không trung.
Cùng đón chờ những bài viết mới nhứt của tôi chia sẻ về những trải nghiệm địa phương độc đáo khác ở tỉnh Lâm Đồng nhé!
